Kısa cevap: Çekin kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibrazında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için binbeşyüz güne kadar adlî para cezasıyla cezalandırılır; hükmedilecek ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz ve mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder (5941 sayılı Kanun m.5/1). Dava icra mahkemesinde görülür. Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m.347). Bu suçta önödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması hükümleri uygulanmaz (m.5/10); ödenmeyen adlî para cezası doğrudan hapse çevrilir (m.5/11). Bankanın karşılıksız çek için hamile ödemekle yükümlü olduğu tutar, cezanın hesabında çek bedelinden düşülür.
Çek, ticari hayatta sık kullanılan bir ödeme aracıdır ve karşılıksız kalması hem hukuk hem ceza yargılamasını gündeme getirir. Bu yazıda 5941 sayılı Kanun’un ceza düzenlemesini, şikâyet süresini ve Yargıtay’ın ölçütlerini anlatıyoruz. Metin için 5941 sayılı Çek Kanunu’nun güncel metni incelenebilir.
Suçun Kanuni Çerçevesi
Kısa cevap: Suç, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibrazında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesiyle oluşur; takip şikâyete bağlıdır ve şikâyet hakkı hamile aittir.
Çek hesabı sahibi gerçek kişiyse sorumlu odur; tüzel kişilerde mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan kişiler karşılığı hesapta bulundurmakla yükümlüdür (m.5/2). Ceza hukuku yönünden benzer ticari ilişkilerde ayrım için güveni kötüye kullanma suçu cezası ve dolandırıcılık cezası kaç yıl yazılarımıza bakabilirsiniz.
Şikâyet Süresi: Yargıtay Kararları
Kısa cevap: Şikâyet süresi, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız olduğunun öğrenildiği tarihten itibaren üç aydır; süre geçtikten sonra yapılan şikâyette mahkûmiyet yerine şikâyet hakkının düşürülmesine karar verilir.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 24.02.2022 tarihli, 2021/14604 E., 2022/3432 K. kararında, çekin 30.05.2018’de bankaya ibraz edildiği ve karşılıksız olduğunun aynı gün öğrenildiği hâlde şikâyetin 20.12.2018’de yapıldığı olayda, İİK m.347 uyarınca şikâyet hakkının düşürülmesi gerektiği belirtilmiştir. Daire ayrıca, Anayasa Mahkemesinin faiz ve takip giderlerine ilişkin ibareyi iptal etmesi nedeniyle, bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu tutarın (olay yılı için 1.600 TL) çek bedelinden (53.300 TL) düşülmesi ve adlî para cezasının kalan 51.700 TL üzerinden belirlenmesi gerektiğini ifade etmiş, hükmü kanun yararına bozarak oy birliğiyle düzeltmiştir.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, 25.01.2021 tarihli, 2019/28139 E., 2021/470 K. kararında da 27.10.2017 tarihli çekin aynı gün ibraz edilmesine rağmen şikâyetin 07.03.2018’de yapıldığı, sanığın cezalandırılabilmesi için ibraz süresi içinde ibraz edilmiş karşılıksız bir çekin bulunması ve İİK m.347’deki hak düşürücü sürelerde şikâyet hakkının kullanılmış olması gerektiği belirtilerek şikâyet hakkının düşürülmesine karar verilmiştir.
Yargılama Sonuçları
Mahkeme, yargılama sırasında da resen koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir; bu karara itiraz İcra ve İflas Kanunu m.353 hükmüne tabidir. Beraat, düşme veya ret kararı verilirse yasağın kaldırılmasına da aynı kararda hükmedilir (m.5/9). Adlî para cezası ödenmezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevrilir (m.5/11). Bu nedenle özellikle süre ve ibraz şartlarının dosyada titizlikle incelenmesi gerekir.
Savunmada Dikkat Edilecek Noktalar
İbrazın kanuni süre içinde yapılıp yapılmadığı, şikâyetin süresinde olup olmadığı, şikâyet edenin gerçekten çekin meşru hamili olup olmadığı ve cezanın doğru hesaplanıp hesaplanmadığı başlıca incelenecek konulardır. Soruşturma veya duruşma çağrısı geldiğinde ifadeye çağrıldım, avukat tutmak zorunlu mu yazımız yol gösterici olabilir.
Vadeli çeklerin bedelinin altında kırılarak nakde çevrilmesi tefecilik suçu (TCK 241), ödenmiş bir senedin takibe konulması ise bedelsiz senedi kullanma suçu (TCK 156) kapsamında ayrıca değerlendirilir.
Sonuç ve Değerlendirme
Karşılıksız çek suçunda ceza adlî para cezasıdır ancak çek hesabı yasağı, hapse çevirme ve ticari itibar bakımından sonuçları ağırdır. Şikâyet süresi, ibraz tarihi ve ceza hesabı çoğu dosyada belirleyicidir.
Avukat Desteğinin Önemi
Çek dosyalarında süre ve belge incelemesi erken aşamada yapılmalıdır. İstanbul’daki dosyalar için Kartal ceza avukatı sayfamızı, acil durumlar için gözaltı ve ifade desteği sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Karşılıksız çekin cezası nedir?
5941 sayılı Kanun m.5/1’e göre her bir çek için binbeşyüz güne kadar adlî para cezası verilir. Ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz ve mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir.
Şikâyet için ne kadar süre vardır?
İİK m.347’ye göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Yargıtay, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız olduğunun öğrenildiği tarihi esas almaktadır.
Hangi mahkeme bakar?
Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür (m.5/1). Dava, çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.
Çeki başkası imzaladıysa sorumluluk kime aittir?
Çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil tayin edemez; temsilci veya vekil tarafından düzenlenen çekten doğan hukuki ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine aittir (m.5/3). Tüzel kişilerde yönetim organı üyeleri sorumlu olabilir (m.5/2).
Çek bedelini ödersem ceza kalkar mı?
Kanunda ödemeye bağlı bir önödeme, uzlaşma veya HAGB imkânı yoktur (m.5/10). Ödemenin etkisi dosyaya ve şikâyetçinin tutumuna göre değerlendirilir; beraat, düşme veya ret kararı verilirse çek düzenleme yasağı da kaldırılır (m.5/9).
Av. Burak Kahraman, karşılıksız çek ve diğer ticari ilişkiden doğan ceza dosyalarında savunma desteği sunmaktadır.
Hukuki Sorumluluk Reddi: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olayınıza özel hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dosyanın kendine özgü koşulları vardır; güncel mevzuat ve içtihat doğrultusunda değerlendirme için bir ceza avukatına danışmanız önerilir.
Karşılıksız çek dosyanızda süre ve ceza hesabını görüşmek için iletişime geçebilirsiniz.
